Monday, October 15, 2007

Manhaja da Ka'idojin Sadarwa ta Imel (E-mail Client & Protocols)

Gabatarwa

A cikin kasidu biyu da suka gabaci wannan mako mun kawo bayanai ne kan tsari da kuma yadda kwamfutoci ke yin mu’alama a tsakanin su wajen sadarwa, a ko ina suke kuwa. Na kuma tabbata mai karatu ya karu da wasu abubuwa, duk kuwa da irin tsaurin da kasidun suka yi wajen fahimta. A yau cikin yardan Allah zamu yi bayani ne kan Manhaja da Ka’idojin Sadarwa ta Imel, watau abin da a turancin kwamfuta ake kira Email Client and Protocols. A wannan kasida ne mai karatu zai san irin tsarin da kwamfutarsa ke bi wajen budo masa sakonnin sa na Imel da kuma hanyoyin da take bi wajen aikawa ga wadanda yake son aika musu. Kuma duk da yake wannan makala na da nasaba da guda biyun da suka gabace ta, akwai dan banbanci kadan wajen da abinda ya shafi hanyar aikawa da kuma budo sakonnin Imel. Hakan ya faru ne saboda wasu daga cikin ka’idojin da ke da hakkin yin wannan aiki ba a game suke da babban manhajan kwamfuta ba, wanda ke dauke da dukkan tsare-tsaren da suke wancan tsari. Don haka sai a biyo mu don sanin shin me ake nufi da manhajan Imel? Kuma ta yaya ya sha banban da ka’idar sadarwa ta Imel? Duk mai karatu zai sani in Allah Ya yarda.

Manhajan Imel (E-mail Client)

Manhajan Imel, ko E-mail Client ko E-mail Program a Turance, shine manhajan aikawa da kuma karban sakonnin Imel a tsakanin uwan garken da ke dauke da jakan wasikar sadarwa da kuma kwamfutar mai budowa ko aikawa. Wannan manhaja (E-mail Client/Program) na dauke ne da dukkan hanyoyin da zasu sawwake ma mai mu’amala shiga akwatin jakar wasikun sa (Inbox), da yadda zai aika da sakon (Compose) da dai sauran tsare-tsaren da za su taimaka masa yin hakan. Yadda ake gina sauran manhaja ko masarrafan kwamfuta, haka shima ake gina shi. Sai dai ya sha banban da su, domin dukkan manhajan Imel akan gina su tare da dukkan ka’idojin da suke gudanuwa dasu. Wadannan ka’idoji kuwa kusan su ne tsarin ma gaba daya. Idan basu a cikin manhajan Imel, to ba yadda za a yi kuwa ka iya budowa balle ma aikawa da sakon Imel daga kan kwamfutar da kake aiki. Har wa yau, wannan ke nuna mana cewa shi fa manhajan Imel wani irin tsari ne mai zaman kansa, ba tare da Fasahar Intanet ya ke ba, gaba daya. Domin yadda fasahar Intanet ke tsaye da kafafuwan ta, haka ma Imel yake. Kawai wajen zama ne ya hada su, sai suka zama kamar daya.

Akwai nau’in manhajan Imel iri biyu; nau’in farko shine wanda ake iya amfani da shi a Gajeren Zangon Intanet, watau Local Area Network (LAN), da kuma Faffadan Zangon Intanet, watau Wide Area network (WAN). Akan loda wannan manhaja ne cikin wata Uwan Garke (Server) na musamman, a kuma tsara yadda duk kwamfutar da ke cikin wannan zango zata iya isa gareshi, da dai sauransu. Wannan Uwan Garke ita ake kira Mail Server. Wannan zai ba dukkan mai son bude adireshin Imel daman yi a wannan zango, kamar dai yadda muke yi a gidan yanar sadarwa ta Yahoo! ko Hotmail, misali. Ta wannan hanya zaka iya aika ma duk wanda ke cikin wannan zango da sakon Imel, ya karanta, shima ya aiko maka. Shahararru daga cikin manhajan Imel masu wannan tsari sun hada da Microsoft Outlook 2000, Microsoft Outlook 2003, da Microsoft Outlook Express. Dukkan wadannan na kamfanin Microsoft ne. Saura sun hada da Thunderbird na kamfanin Mozilla, da kuma Eudora. Akwai wasu ma da dama, amma wadannan su suka fi shahara. Duk da yake za a iya tsara su, har a rinka karban sakonni daga wasu manhajojin na Imel irinsu Yahoo! da Gmail, misali, amma wannan shine tsarinsu na asali. Don haka ake samun su a kusan dukkan manyan manhajojin kwamfuta irin su Windows Operating System, Mac, Linux da sauransu. Sai kuma nau’i na biyu, wanda a Turance ake kiransu Web-based Mail Programs. Su wadannan su ne manhajojin Imel da muka saba dasu; watau manhajojin da ke damfare a gidajen yanar sadarwa masu taimakawa wajen aikawa da kuma karban sakonnin Imel a tsarin sadarwa ta Intanet. Shahararru daga cikin su ba baki bane garemu; sun hada da Yahoomail, Gmail, Hotmail, AOL Mail, Mail, Inbox da dai sauransu. Ire-iren wadannan manhajojin Imel, duk kana iya aikawa da kuma karban sakonni ta hanyarsu a tsarin Intanet a duniya gaba daya. Su ma, kamar wadanda suka gabace su, suna jibge ne cikin Iyayen Garken gidajen yanar sadarwan da ke dauke da su, watau Mail Servers. Kuma kana iya tsara su ta inda duk sakonnin da ake aiko maka su rinka zarcewa kai tsaye cikin kwamfutarka, ta hanyar daya daga cikin manhajan Imel da ke nau’i na farko, idan har kana da adireshin su. Wannan abu ne mai sauki. A halin yanzu ina da manhajan Thunderbird a kwamfuta ta wanda na tsara kuma nake karban sakonnin Imel da ake aiko mani ta adireshin Imel da nake dasu na Yahoomail da kuma Gmail (in kana so kaje
http://www.mozilla.com). Muddin kana da kwamfutar ka na kanka, yin hakan shi yafi, don zaka samu daman tara sakonnin ka waje daya, kuma kana iya adana su cikin kwamfutarka, in yaso zuwa wani lokaci ka sake karantawa. Wadannan sune nau’ukan manhajojin Imel da ake dasu yanzu.

Uwar Garke (Mail Server)

Ita Uwar Garke, watau Mail Server, kwamfuta ce mai dauke da masarrafan sadarwa da kuma adana bayanai, kuma a cikinta ne ake lodawa da kuma tsara dukkan hanyoyin mu’amala da wadannan manhajoji na Imel. Galibin lokuta idan tana dauke da wannan manhaja na Imel wanda mutane ke amfani dashi, to ba a cika loda mata wasu nau’ukan bayanai na daban ba. Bayan haka, wannan kwamfuta ce ke dauke da dukkan sakonnin da ake aikawa ko karba ta hanyar adireshin da aka bude a cikinta. Ko da yake idan ka budo akwatin wasikar sadarwanka a kwamfuta zaka same su gaba daya a waje daya, da zaran ka fita (Sign Out), zasu koma cikin wannan Uwar Garke ne, kai tsaye. A cikinta ne har wa yau, ake da wasu koguna (jam’in kogo) wadanda a Turancin kwamfuta ake kiransu Ports. Hanyoyi ne da ake amfani da su wajen aikawa da sakonni. Kowane kogo na da nashi lamba da ake iya sheda shi da shi, da kuma irin aikin da yake yi. Akwai koguna uku da wannan kwamfuta ke amfani dasu wajen aikawa da kuma karban sakonnin Imel. Wadannan koguna su ne: Port 25 (wanda ke lura da hanyar aikawa da sakonni zuwa wata kwamfutar, da zaran ka aika, ta hanyar ka’idar da ke wannan kogo); sai Port 110 (wanda ke lura da budo sakonnin Imel da zaran mai shi ya so yin hakan. Shima akwai ka’idar da ke wannan aiki a wannan kogo); sai kuma Port 220 (ita wannan kogo takan yi aiki biyu ne; aikawa da kuma karba. Ita ma tana nan da nata ka’idar da ke wannan aiki). To wasu ka’idoji ne ke wannan aiki?

Ka’idojin Aikawa da Karban Imel (E-mail Protocols)

A yau dai na tabbata mai karatu baya bukatan sai mun sake sanar dashi abinda Ka’idar Kwamfuta ko kuma Porotocols ke nufi, saboda maimaicin da muka ta yi wajen kawo ma’anar wannan kalma. Illa dai mu ce: E-mail Protocols su ne ka’idojin da ke taimakawa wajen aikawa da kuma karban sakonnin Imel a tsakanin kwamfutoci. Su ma ginannun ka’idoji ne da ake tsofa su ko dai a cikin manhajan Imel, a yayin da ake ginawa, ko kuma a cikin ruhin kwamfuta, kamar yadda bayanai suka gabata a makonni biyu da suka wuce. Alal hakika akwai ka’idojin aikawa da kuma karban sakonnin Imel da dama, amma shahararru kuma nagartattu daga cikinsu guda biyar ne: Simple Mail Transfer Protocol (SMTP), da Post Office Protocol (POP3) da Internet Message Access Protocol (IMAP), da Hypertext Transfer Protocol (HTTP), da kuma Transmission Control Protocol (TCP). Ga takaitattun bayanai nan kan kowanne daga cikinsu:

Simple Mail Transfer protocol (SMTP)

Wannan ita ce ka’idar da ke lura da aikawa da sakonnin Imel daga kwamfutar da aka aika zuwa wacce aka aika mata, ba tare da wata matsala ba. Idan mai karatu bai mance ba, a kasidar da ta gabata mun sanar da cewa wannan ka’ida ta Simple Mail Transfer Protocol (SMTP) na cikin ka’idojin da ke zango na bakwai a tsarin aikawa da sakonni tsakanin kwamfutoci, watai Layer 7, wacce ake ma lakabi da Application Layer. A wannan zango ne mai aikawa da sakon Imel zai ayyana adireshin wanda yake son aika masa da sako, ita kuma SMTP ta bi diddigi wajen cika aikinta. Kowace kwamfuta na da wannan ka’ida ta SMTP, don haka ita ba a cikin manhajan Imel ake samunta ba kadai. Kuma ita ce ke boye cikin Port 25, cikin kogunan da ke da hakkin sadarwa ta Imel kamar yadda bayani ya gabata a sama. Da zaran ka matsa alamar “Send” sai sakonka ya fice ta wannan kogo, zuwa inda aka aike shi.

Post Office Protocol (POP3)

Wannan ginanniyar ka’ida ce da ake samu a kusan dukkan manhajan Imel, kuma babban aikinta shine taimakawa wajen budo sakon da ka’idar SMTP ta cillo. Hakan kuma na faruwa ne da zaran ka shigar da Suna da kuma Kalmar Izinin Shiganka (Username & Password), wadanda dasu ne Uwar Garken zata iya sheda ka. Wannan ka’ida na makale ne cikin Port 110, watau kogon da ke taimakawa wajen budo sakonnin da zaran ka bukace su.

Internet Message Access Protocol (IMAP)

Wannan ka’ida ta IMAP ita ma aikinta daya ne da ka’idar POP3, duk da yake idan ka samu manhajan Imel irinsu Mozilla Thunderbird wacce ke dauke da wannan ka’ida, zaka samu ta kumshi ka’idar aikawa da sakonnin Imel, watau Simple Mail Transfer Protocol (SMPT), wanda kuma da shi ne take aikawa da sakonni zuwa wasu manhajojin Imel din. Misali, idan ina son aikawa da sakon Imel ta jakar Yahoomail! dina, bana bukatar sai naje gidan yanar sadarwan Yahoomail, sam ko kadan. Kawai kiran manhajan Thunderbird zan yi, sai in lodo dukkan sakonnin da nake dasu a Yahoomail, in kama karantawa. Da zaran na bukaci mayar ma wani da jawabi (Reply), sai kawai inje allon rubutun Thunderbird, watau Compose, sai in rubuta in kuma aika da sakon. Don haka a kogon ka’idar IMAP, akwai ka’idar SMTP. Kuma wannan ka’ida na amfani ne da Port 220, don karba da kuma aikawa da sakonnin Imel.

Hypertext Transfer Protocol (HTTP)

Wannan ita ce gamammiyar ka’idar budo bayanai ta hanyar fasahar Intanet. Mun kuma kawo ta ne saboda nasabar da ke cikin aikawa da sakonni ta hanyar Intanet, musamman ga manhajojin Imel irinsu Yahoomail!, Gmail, Hotmail da sauransu. Duk lokacin da ka tashi karanta sakonnin Imel dinka da ke Yahoomail, dole ne kaje gidan yanar sadarwan ta da ke
http://mail.yahoo.com. hakan kuma bazai yiwu maka ba sai ta hanyar Rariyar Lilo da Tsallake-tsallake, watau Browser, wanda ke dauke da wannan ka’ida ta Hypertext Transfer Protocol (HTTP). Sai da wannan ka’ida zaka iya budo kowane irin gidan yanar sadarwa ta hanyar Rariyar Lilo da Tsallake-tsallake. Wannan ka’ida na da alaka ne da manhajojin Imel da ke gidajen yanar sadarwa kadai.

Transmission Control Protocol (TCP)

Wannan ka’ida ta TCP ita ce mai hada alaka tsakanin kwamfuta da wata kwamfuta ‘yar uwanta wajen sadarwa ko karban sako, kowane iri ne kuwa. Don haka idan ka aika da sako, da zaran ya iso zangon da ke dauke da wannan ka’ida ta TCP, watau Transport Layer da ke Layer 5, sai ta jibinci al’amarinsa wajen isarwa. Wannan ka’ida alakarta ya shafi dukkan manhajojin Imel ne gaba daya. Muddin wani sako zai fita daga wata kwamfuta zuwa wata, to dole ne ka’idar TCP ta san me ye kalansa, kuma ina ya dosa. Wadannan su ne ka’idojin da ke taimakawa wajen sadarwa a tsakanin kwamfutoci wajen aikawa da karban sakonnin Imel.

Kammalawa

Daga karshe, a bayyane yake cewa tsarin mu’amala tsakanin kwamfutoci wani abu ne da ke tattare da ka’idoji masu taimakawa wajen yin hakan; wadanda kuma ko dai suna cakude ne cikin manhajan Imel ko kuma a narke cikin kwakwalwan kwamfutar da ke aikawa ko karban sakonnin. Manya daga cikin wadanan ka’idoji kuwa sune Simple Mail Transfer Protocol (SMTP), Post Office Protocol (POP3), da kuma Internet Message Access Protocol (IMAP). A mako mai zuwa in Allah Ya yarda, zamu samu bayanai ne kan tsarin sadarwa a tsakanin wayar salula da zangon da ke lura da tsarin sadarwan. Ina mika sakon gaisuwata ga dukkan masu karatu. Allah sa mu yi Sallah lafiya, ya kuma karbi dukkan ayyukanmu na gari, amin. BARKA DA SALLAH!


Abdullahi Salihu Abubakar (Baban Sadiq)
Off Lagos Crescent, Anguwar Hausawa,
Garki II, Abuja. 08034592444
Fasaha2007@yahoo.com
http://fasahar-intanet.blogspot.com, http://babansadiq.blogspot.com

Friday, September 28, 2007

Tsarin Sadarwa A Tsakanin Kwamfutoci (2)

Makon Jiya

A cikin kasidar da ta gabata makon jiya ne mai karatu ya samu bayanai kan tsarin sadarwa a tsakanin kwamfutoci, abinda a Turance ake kira Computer Networking. Bayan ‘yar gajeriyar gabatarwa, mun kawo bayani kan ma’ana da kuma nau’ukan tsarin sadarwan da ke tsakanin kwamfutoci, inda daga karshe muka nuna ma mai karatu cewa samun cikakkiyar fahimta kan irin tsarin da kwamfutoci ke sadar da bayanai a tsakaninsu ba abu bane mai sauki, musamman ma ganin cewa kashi sittin ko sama da haka na alakar da ke tsakanin ruhin kowace irin na’ura ta sadarwa da gangar-jikinta, ba alaka bace da za a iya gani a zahiri, sam. Don haka sai dai kawai a kwatanta ma mai karatu don ya samu kiyastaccen tsarin a kwakwalwansa. Amma duk da haka, wannan alaka na nan, kuma tabbatacciya ce. Wannan ma tasa muka kawo ka’idar “Black Box”, don yanke hanzari. Har wa yau, mun dan fara bayanai kan komatsen da ke taimakawa wajen wannan alaka a tsakanin kwamfutoci, inda muka ambaci kayayyaki da na’urori irinsu Fiber-Optic Cables, Coaxial Cables, Twisted Pair (dukkan nau’ukan ta), Wireless Frequency Radio (Wi-Fi), Routers, Switches, Satellite Dish/Mast, da dai sauran karikitai. Wadannan su ne galibin abubuwan da mai karatu zai iya gani da idonsa, a yayin da aka hada kwamfutoci suke sadarwa ko Magana da junansu, wanda kuma hakan wani dan yanki ne kawai cikin tsarin alakar. To a yau zamu ci gaba da bayani kan ka’idojin da ke taimaka ma kwamfuta hada alaka da ‘yar uwanta, bayan samuwan wadannan komatse da bayanansu suka gabata makon jiya.

Ka’idojin Sadarwa (Network Protocols)

Bayan komatsen sadarwa na zahiri da muke iya gani, sai kuma ginannun ka’idojin da kowace kwamfuta ta mallaka a halittarta da aka halitta ta a kai tun ran gini. Muna yawan ambaton kalmar ka’ida a galibin lokuta kan abinda ya shafi kwamfuta, dole ce ta kawo haka, domin ka’ida, kamar yadda muka nuna a kasidar Dunkulallun Ka’idojin Mu’amala a Intanet, ba a rayuwa sai da ita; rayuwar nan mai kyau ce ko mummuna. Don haka ka’ida na iya zama kyakkyawa ko mummuna, amma dai dole ne a same ta a dukkan mu’amalar rayuwa. To haka abin yake a tsarin mu’amala ko sadarwan da kwamfuta ke yi da ‘yar uwanta. Ka’idar Sadarwa ko Protocol, a ilimin kwamfuta, na nufin “tsarin da kowace kwamfuta ke amfani dashi wajen mikawa da karban kowane irin sako ne tsakaninta da wata kwamfuta ko na’urar sadarwa.” Yadda ka san mutane na da irin nasu hanyar da suke bi wajen sadarwa; ya zama suna jin yare daya; sun fahimci manufar juna; ba matsala wajen karban sakon. Duk da yake wasu lokuta akan samu wani baya jin yaren wani, amma akan iya sadarwa ta amfani da luggan bebaye ko kurame. Amma a kwamfuta haka baya yiwuwa. Dole ne kowace kwamfuta ta fahimci yaren da mai aiko mata sako ke yi, idan ba haka ba, babu sadarwa. Wannan tasa aka gina kwamfutoci akan yardaddun ka’idojin sadarwa a duniya. Wannan na nufin duk inda ka samu kwamfuta, to zaka samu tana jin yaren ‘yar uwanta, muddin lafiyarta kalau ne ba zazzabi mai tsanani take ba. Hukumar da ke lura da gina wadannan ka’idoji kuwa ita ce International Standard Organisation (ISO) da ke kasar Amurka. Hukuma ce da ta tattaro masana kan harkan kwamfuta da manhajanta, da kuma kungiyoyi ko kamfanonin sadarwa na duniya. Idan wani kamfani ya kirkiri wata Ka’ida da yake ganin zai taimaka wajen habbaka sadarwa a tsakanin kwamfutoci, sai ya mika ma wannan hukuma, ita kuma ta yi nazari. Da zaran an samu amincewa, sai ayi maza a sanar da kamfanoni masu kera kwamfutoci da karikitanta, da kuma masana ko magina babban manhajan kwamfuta (System Programmers), don su dauki wannan ka’ida don yin aiki da ita kan dukkan abinda zasu gina ko tsara mai alaka da kwamfuta, nan gaba. Su wadannan ka’idoji ginannun tsare-tsare ne da ake shigar da su cikin kwakwalwan kwamfuta, wanda muddin tana tunani, da zaran wani bukata wanda ya danganci wannan ka’ida ya iso gareta, nan da nan zata fahimta, ta kuma yi abinda ake son ta da yi ba tare da bata lokaci ba.

Matakan Sadarwa Tsakanin Kwamfutoci

Kamar yadda bayani ya gabata makon da ya wuce, kafin a samu sadarwa tsakanin kwamfuta, dole ne a samu kwamfutoci a kalla biyu; daya mai mikawa, dayan kuma mai karban bayanin. Ko kuma daya mai neman bayani, daya kuma mai bayarwa. Muka ce a kowane hali ake, wacce zata bayar da bayanai ita ake kira Remote Host, ko Server, ko Terminal ko kuma Workstation. Ita ce mai dauke da hanyoyin mika bayanai da taskance su. Dayar kuma, wacce ke neman a aiko mata, akan kira ta Client, a turancin Kwamfuta. Don haka, da zaran Remote Host ko Server ta aiko da sako zuwa wata kwamfutar, to akwai Matakai ko Zanguna guda bakwai da sakon zai bi. A duk zangon da ya zo, za a masa alama don a sheda shi a zangon da zai tarar a gaba, haka haka har ya isa zuwa kwamfutar da aka aika shi ba tare da samun matsala ba. Wannan tsari na lika ma bayanai ko sakonni alama, a hanyarsu ta zuwa inda aka aika su, shi ake kira Data Encapsulation a turancin Kwamfuta. Kwamfutar da ke aikawa da wannan sako, zata kacalcala sakon ne zuwa tsibi-tsibi, kowane tsibi (abinda masana kwamfuta suke kira Datagram, jam’insu shi ake kira Packet Switch) zata bashi alama, kamar yadda bayani ya gabata a sama. Sannan ta turo su ta wadannan zanguna guda bakwai, wadanda ake kira Layers a turance. Tsarin da ke kunshe da wadannan zanguna bakwai shine The Open Systems Interconnect Model, ko kace OSI a takaice. An kuma kirkiri wannan tsari ne cikin shekarar 1981. Amma kafin nan, tsarin TCP/IP Model ake amfani dashi, wanda ya kunshi zanguna hudu ne kacal, duk da yake akwai dukkan ka’idojin da ake bukata a ciki. To a wadannan matakai ne ake samun dukkan ka’idojin sadarwa tsakanin kwamfutoci, watau Networking Protocols ko kuma Standards. Ina ganin zai dace mu yi takaitaccen bayani kan dukkan matakan da galibin ka’idojin da kowanne ke kunshe dashi, don mai karatu ya fahimci yadda lamarin yake.

The Open Systems Interconnect Model (OSI)

Da zaran kana son aikawa da sako daga wata kwamfuta zuwa wata, zangon farko da sakon zai fara kasancewa ciki ko biyowa ta cikinsa, shine mataki na bakwai; Layer 7, watau Application Layer. Wannan shine matakin manhajan da kake son aikawa da sakon ta hanyarsa. A wannan mataki ne zaka shigar da sunan wanda kake son aika masa da sakon, ko sunan kwamfutar da kake son aika mata da sakon, da kuma matanin sakon. Application Layer ne ke da hakkin tabbatar da cewa sakonka ya samu wanda ka aika masa ta hanyar adireshin da ka shigar, domin wannan zango ne ke dauke da ka’idojin da ke wannan aiki. A wannan zango na Layer 7 akwai Ka’idoji irinsu: File Transfer Protocol (FTP) – ka’idar da ke taimakawa wajen sauko da jakunkunan bayanai daga wata kwamfutar zuwa ko daga wani gidan yanar sadarwa mai dauke da bayanai zuwa kan kwamfutar ka, ko kuwa dora bayanai a gidan yanar sadarwa. Wannan shine shahararren aikin ta, amma da bayyanar ka’idar Hypertext Transfer Protocol (HTTP), sai kasuwar FTP ta mace kurmus. Yanzu galibin aikin da ake yi da masarrafar FTP bai wuce dora jakunkunan bayanai zuwa gidajen yanar sadarwa ba, don masu lilo da tsallake-tsallake su rinka isa garesu. Duk bayanan da zaka ta cin karo dasu a gidajen yanar sadarwa, da ka’idar File Transfer Protocol ko FTP aka dora su cikin kwamfuta. Sai kuma ka’idar Trivial File Transfer Protocol (TFTP), wacce kanwar FTP ce. Daga cikin ka’idojin da ke wannan zango har wa yau akwai Domain Name Service (DNS), wacce ke taimakawa wajen nemo sunan kwamfutar da za a isar da sakon gareta, ta hanyar adireshin da ka bayar lokacin aikawa da sakon. Sai ka’idar Simple Mail Transfer Protocol (SMTP), wacce ke taimakawa wajen aikawa da sakonnin Imel daga kwamfutar da ka aika zuwa uwar garken da ke dauke da jakar wasikar wanda ka aika masa. Muhimman ka’idojin sadarwan da ke wannan zango kenan. Da zaran ka aika da sakon, sai Layer 6, watau Presentation Layer. Wannan zango ne zai juya sakonka daga haruffa ko bakaken da kayi amfani dasu zuwa yaren kwamfuta, wanda ba wanda zai iya fahimta, ko da kuwa wani ya tare sakon a hanya. Wannan aiki shi ake kira Encording. Daga nan kuma ya takura sakon (Compress) don kankanta shi. A wannan zango akwai ka’idoji irinsu Motion Picture Experts Group (MPEG), Joint Photographic Experts Group (JPEG), Tagged Image File Format (TIFF), wadanda ka’idoji ne na takura mizanin hotuna wajen aikawa dasu. Sai kuma ka’idar Hypertext Transfer Protocol (HTTP), wacce ke sadar da kwamfutar da kake kai da wacce ke dauke da gidan yanar sadarwan da kake son ziyarta, ta hanyar Rariyar Lilo (Browser). Sai kuma zango na gaba, Layer 5, ko Session Layer, wacce ke taimakawa wajen hada alaka tsakanin kwamfutar da ke aikawa da sakon da wacce zata karba. A wannan zango ne kwamfutarka ko wacce ke aikawa da sakon zuwa wata kwamfutar, zata san ko kwamfutar da ke karban sakon a shirye take ko a a. Wannan zangon ne ke tura sakon gaba, zuwa zangon gaba, bayan gama kintsa shi. Akwai ka’idar Structured Query Language (SQL), mai taimakawa wajen saukake neman bayanai daga rumbun kwamfutar da ke mikowa, ba tare da matsala ba. Daga nan sai Layer 5, watau Transport Layer, wanda ke gyatta sakon ka yadda suka zo kimtsi-kimtsi, wani na bin wani, don tabbatar da cewa wani bangare bai makale a zangon baya ba. Shahararriyar ka’idar da ke wannan zango ita ce ta Transmission Control Protocol (TCP), wacce ke sawwake mika sakonni, musamman ma shafukan yanar gizo, daga wata kwamfutar zuwa wata, cikin sauki. Sai kuma zangon gaba, Layer 3, watau Network Layer, zangon da ke lura da tsarin tsibin sakonnin da ke tafe, ya tabbatar babu wata mishikila cikin tsarin da aka masa a zangon baya, da kuma dora masa adireshin mai aikawa; mutum ne ko kwamfuta, don mai karban sakon ya san daga inda sakon ya fito. Nan ne ake da ka’idar Internet Protocol (IP), wanda zai damfara adireshin kwamfutar da ke aikowa da sakon. Adireshin kwamfuta shine lambobinta, wanda dashi ake iya sheda ta. Ana kiran sa IP Address, kuma da wadannan lambobi ne ake iya gane kowace kwamfuta a ko ina take. Ko da kuwa an juya wadannan lambobi ne zuwa adireshin gidan yanar sadarwa (misali a ce http://www.google.com), idan aka aiko sako daga wannan gidan yana, kafin ya fice, sai wannan zango na Network ya damfara lambobin kwamfutar a jikin sakon, don sanar da kwamfutar da ke karban sakon cewa “wance ce ta aiko wannan sako”, misali. Sai kuma Address Resolution Protocol (ARP), wacce aikinta ne ta tabbatar da cewa sakon ka ya isa zuwa adireshin da ka ayyana, ta hanyar tabbatar da lambobin kwamfutar da ke karban sakon, watau IP Address kenan. Sakon ka na wuce wannan zango sai Layer 2, watau Data Link Layer. Wannan shine zangon da zai karbi tsibe-tsiben sakon ka, tare da bayanan da ke like a jikinshi, ya kuma juya shi zuwa yanayin hasken lantarki, tunda ya wuce muhallin da zai ci gaba da zama a dabi’ar farko. Wannan yanayi na wutar lantarki kuwa shi ake kira Bits. Shahararren ka’idar da ke wannan zango kuwa ita ce Point-to-Point Protocol (PPP), wacce jaruma ce wajen mika sako daga wannan zango na kwamfutoci zuwa wannan ta hanyar wutar lantarki. To fa, sakon ka na wuce wannan zango sai zangon karshe, watau Layer 1, ko kace Physical Layer, wacce ke daukan wannan sako naka daga yanayin wuta ko hasken lantarki, ta bi dashi cikin wayoyin kebul da mai karatu ke gani a like a jikin kwamfuta, idan a tsarin gajeren zangon sadarwa ne, watau Local Area Network (LAN). Sai ya zarce zuwa na’urar Switch, wacce zata tura ma kwamfutar da aka aika mata. Idan kuma a tsarin faffadan zango ne, irin su Internet Connection ko kuma Wide Area Network (WAN), sai ta mika sakon ga na’urar Router, wanda zai dauke shi ta hanyar wayar iska a irin yanayin sakonnin rediyo, watau Radio Waves, don sadar dashi ga tauraron dan Adam (Satellite Dish ko Mast), ko kuma na’urar Wireless Frequency Radio (Wi-Fi). Da zaran ya iso nan, sai a mika ma wani na’uran Router da ke zangon da kwamfutar take, don ya cilla ma kwamfutar da aka aiko mata, ko ta bukata. Idan mai karban sakon na jiranka ne, nan take zai gani. Idan kuma bai ma sani ba, to duk lokacin da ya budo jakar Imel dinsa, ko ya budo kwamfutarsa, idan ba Imel bane, zai ga sakon, dauke da cikakkun bayananka, da lokacin da ka aiko da sauransu. To amma ta yaya hakan zai kasance, bayan an luguiguita sakon, an kacalcala shi zuwa wani yanayi a kwamfutar da ya fito?

Wannan abu ne mai sauki! Da zaran sakon ya bar kwamfutarka zuwa kwamfutar da aka aike shi, zai fara cin karo ne da zangon Physical Layer, wanda zai jujjaya shi, ya tabbatar garau sakon yake, sai ya cilla ma zangon Data Link Layer, yayi nashi. Sai zangon Network Layer, wanda zai tabbatar da ingancin lambar kwamfutar da ta aiko da sakon, in ba matsala, sai zangon Transport Layer. Da zaran ya wuce nan, sai zangon Session Layer, wanda zai lika ma sakon bayanan da zasu tabbatar da mazuwansa; watau adireshin mai aikowa, da na kwamfutar da ta aiko, da lokaci da sauransu. Sai zangon gaba, Presentation Layer, wanda idan mai karatu bai mance ba, munce a nan ne ake canza ma sako yanayi, tare da kacalcala shi tsibi-tsibi. To idan ya zo nan a wannan siffa, sai wannan zango ya mayar dashi zuwa cikakken sako, a irin yanayin da aka aiko shi. Idan hoto ne ko zane, zai mayar dashi zuwa yanayinsa na asali, in ma takura hoton yayi, zai bude shi ya bashi ‘yancinsa na asali. Ya shirya sakon dai tsaf, don mika ma zangon karshe, watau Application Layer. Wannan zango zai karbi sakon sai ya adana, idan mai karba ya budo, sai kawai ya samu sakon garau, kamar yadda aka aiko masa. To amma idan akwai matsala tsakanin lokacin da mai aikowa ta aiko kafin mai karba ta karba, da zaran sakon ya fara isa kwamfutar da zata karba, sai ayi masa birke mai kyau, a kuma mayar dashi zuwa inda ya fito. Babu kira, mai kuwa zai ci gawayi? A hanyarsa ta komawa ne, zangunan zasu lika masa bayanai na irin matsalar da ya samu a hanya. Allah Sarki Malam Muttaka, a koma gida, sai wani lokaci!

Kammalawa

Wannan a takaice shine abinda zamu iya kawowa. Ina kuma fatan mai karatu ya cizgi wani abu. Idan ma bai cizga ba, to duk kada ya damu. Komai da lokacinsa. A mako mai zuwa kuma zamu kawo bayani ne kan Manhajan Wasikar Hanyar Sadarwa (Imel), da dukkan ka’idojin da take tattare da su. In ma da hali, zamu kawo gajeren bayani kan shahararru daga cikin gidajen yanar sadarwa masu dauke da wannan manhaja, da irin siga ko tsarin da kowanne ke dashi. Ina mika sakon godiya da ban gajiya ga dukkan masu karatu. Allah Yai mana gam-da-katar cikin wannan wata mai alfarma, amin.

Abdullahi Salihu Abubakar (Baban Sadiq)

Off Lagos Crescent, Anguwar Hausawa,

Garki II, Abuja. 08034592444

Fasaha2007@yahoo.com

http://fasahar-intanet.blogspot.com, http://babansadiq.blogspot.com

Monday, September 24, 2007

Tsarin Sadarwa A Tsakanin Kwamfutoci (Computer Networking) #1

Mukaddima

Makonni kusan hudu da suka gabata na sanar da masu karatu cewa akwai wasu tambayoyi da aka rubuto masu bukatar bincike don samun gamsassun amsoshi. A nan take nayi alkawarin samun lokaci do fayyace mana zare da abawa kan abinda ya shafi ire-iren wadannan tambayoyi. Cikin ire-iren tambayoyin da nake samu akwai wanda ya danganci tsarin da kwamfutoci ke “Magana” ko “mu’amala” da junansu wajen mikawa da kuma karban bayanai, musamman a gajeren zangon Intanet, watau Local Area Network (LAN), a takaice. To, maimakon gajarta bayani kan wannan tsari, sai na ga dacewan tsawaitawa, iya gwargwadon hali da lokaci da kuma shafi, don kawo gamammen tsarin da kwamfuta (da ma sauran karikitan sadarwa) ke sadar da bayanai a tsakaninsu. Wannan tsarin sadarwa kuma ba a kan bayanai na rubutu kawai ya tsaya ba, a a, har da abinda ya shafi sauti, da hotuna masu motsi da marasa motsi. Sai dai kafin mu shiga wannan fage, ina son ba mai karatu hakuri, domin kuwa zai ta cin karo ne da wasu bakin kalmomi, ya Allah na turanci ne ko na Hausa, wadanda na kawo su ne don saukake masa fahimta kan sakon da nake son isarwa a wannan mako da ma makonni biyu ko uku masu zuwa. A yau zamu yi bayani ne kan tsarin sadarwa tsakanin kwamfutoci, wanda ya shafi dukkan hanyoyin, kamar yadda mai karatu zai karanta a kasa. A mako mai zuwa kuma mu jero bayanai kan tsarin ka’idar manhajan wasikar hanyar sadarwa watau Imel, da yadda kwamfutoci ke aikawa da kuma karban rubutattun sakonnin da muke rubutawa muna aikawa. Sai a mako na sama kuma in muna raye, mu samu bayanai kan tsarin sadarwa a tsakanin wayoyin salula da na’urorin kamfanonin da ke sadar da masu wayoyin. Wadannan bayanai zasu taimaka mana gaya wajen sanin abubuwa da dama kan abinda ya shafi hanyoyin sadarwa na zamani. A yanzu zamu shiga filin daga:

“The Black Box Theory”

Kafin mu dukufa, yana da kyau mai karatu ya san wani abu dangane da tsarin da dukkan karikitai da hanyoyin sadarwa na zamani ke gudanuwa a kai. Wannan zai taimaka masa wajen rage yawan tambayoyin da ka iya haifuwa cikin kwakwalwan sa a yayin da yake karanta wannan bayani da ke tafe. Domin duk yadda na kai da fayyace bayanai, zai dan yi wahala mai karatu ya samu cikakkiyar gamsuwa ko fahimta, dangane da abinda ake Magana a kai. Don fahimta kam za a fahimta, iya gwargwado. Dalilai biyu ne suka haddasa haka; na farko shine ganin cewa da harshen Hausa bayanan ke zuwa, wanda kuma ba shi bane asalin harshen da na karanto ilimin daga gareshi. Na biyu kuma, ko da ma da turancin ne, wasu abubuwa ba zasu taba bayyana maka a fili ba, ko da kuwa wadannan na’urori a gabanka suke, ina maka bayani. Wannan tasa na kawo ka’idar “Black Box”, don rage mana wahalar neman cikakkiyar fahimta. Kuma ga abinda wannan ka’ida ke nufi.

Na tabbata masu karatu sun taba gani ko ma sun mallaki kayayyakin sadarwa irin su Talabijin ko Radiyo ko wayar tafi-da-gidanka (wayar salula) ko wayar tangaraho (landline) ko kuma kwamfuta ma a takaice. Idan bamu mallaki duka ba, to a takaice mun mallaki wasu ko wani daga cikinsu. In ma bamu taba mallakan kowanne ba, to a kalla dai mun taba sarrafa wani daga ciki. Wadannan kayayyakin sadarwa, muna sarrafa su ne ta hanyoyin da makerinsu ya tanada mana, mafi sauki; daga abin murdawa zuwa matsawa ko dannawa ko kuma turawa – sama ko kasa. Kuma galibi bamu damu da sanin tsarin yadda injin su yake ba. Idan ma mun sani, to bamu san me da me ke haduwa, abu kaza da kaza su kasance ba. Da zaran kana amfani da wayar salula sai ta lalace, ba abinda ya dame ka, daukawa zaka yi zuwa wajen mai gyara. Amma idan ba lalacewa tayi ba, ba ruwanka da cewa “me da me aka kera injin wannan na’ura dashi”; in har zaka kunna Talabijin ka ya kama Magana da nuna maka hoto, ko ka kunna rediyonka ya fara Magana har ka kama tashoshi, ko ka kunna kwamfutarka ta kama aiki, ba ruwanka da abu kaza ne ya kasantar da kaza, ko kadan. Kuma da zaka bude injin, ba abinda zaka gani sai wayoyi da sauran karikitai. Ba ruwanka da tambayar “ta yaya aka yi wadannan ‘yan kananan wayoyi ke jiyar da ni Magana daga wannan akwatin rediyo, ko ganar da ni hotuna daga wannan talabijin? Wannan tunani, mai sa damuwa da zahirin fasaha ko na’ura kadai, ba tare da sanin yadda na’urar ko fasahar ke sarrafa kanta ba a fasahance, shi ake kira “The Black Box Theory”. Kuma shine tunanin da ke kwakwalwan kusan dukkan mai amfani da kayayyaki ko na’urar sadarwa na zamani a yau. Kai dai a ci baure, amma ban da tona cikinsa. A iya tunani na, wannan shi ne Karin maganan da za a iya kwatanta shi da wannan ka’ida ta “Black Box”, a takaice.

To me yasa galibi ake da wannan irin tunani? Saboda alaka iri biyu ce tsakanin kowace irin na’ura da mai sarrafa ta. Alakar farko ita ce wacce ke tsakanin na’urar da karan kanta; ma’ana, tsakanin ruhin na’urar, wanda ke sarrafa gangar-jikin da mai mu’amala ke iya gani har take bashi sha’awa. Wannan tasa dukkan iliminsa na mu’amala ya takaita a nan. Sai alakar da ke tsakanin sa da na’urar, wanda ke nuna masa tana da lafiya ko babu. Idan na’urar na da lafiya, wannan shine abinda yake so. Amma da zaran ta fara zazzabi, to ilimin sa ya kare. Sai dai yayi kirdajen alamun da take nuna masa. Kuma shine abinda zai gaya ma mai gyara, don a binciko matsalar, don gyarawa. To a takaice dai irin wannan boyayyar alaka da ke tsakanin na’ura da gangar-jikinta, shine abinda yafi wahalar fahimta ga mai amfani da na’urar, domin kuwa ba wani abu bane da zai iya gani a bayyane. Wanda kuma kashi sittin cikin dari na alakar da ke tsakanin na’ura da ruhi ko masarrafan da ke sarrafa ta, alaka ce badiniyyah, wacce ba a iya gani. To kuma gashi a kan wannan alaka ne za mu kawo kusan dukkan bayanan da zasu biyo baya, in Allah Ya yarda. Wannan tasa nayi kandagarki a farko, don kada mai karatu yace ”Baban Sadiq yai mana kwange”. Kai dai a ci baure, amma kada a tona cikin sa.

Ma’anar “Computer Network”

A turancin kwamfuta idan aka ce “Networking”, ana nufin tsarin sadarwa tsakanin kwamfutoci (daga biyu zuwa sama), wajen mikawa da karban bayanai, ta hanyar wasu ka’idoji da kowace kwamfutur ke iya fahimta. Wannan tsari na daga cikin dalilan da suka haddasa ma kwamfuta shahara wajen tasirin yada ilimi da harkokin sadarwa a duniya gaba daya, ciki har da fasahar Intanet. Samuwar wannan tsari ya sawwake daman shiga wata kwamfutar daga wata, a cikin gida ne ko a ofis ko kuma a wata jiha ce daban. Kai a takaice dai kana iya shiga wata kwamfutar da ke wata kasar, kana zaune a dakinka ko ofishinka. Duk ta albarkacin wannan tsari na mikawa da karban bayanai a tsakanin kwamfutoci. Yadda kasan mutane na mu’amala a tsakaninsu, to haka ma kwamfuta ke yi. Af, to me ye abin mamakin? Mutum ne fa ya kirkira! Akwai abubuwa biyu da ke haddasa mu’amala tsakanin kwamfuta da wata kwamfutar ‘yar uwanta. Abu na farko shine samuwar kwamfuta a kalla biyu, masu dauke da manyan manhajojin kwamfuta, watau Operating System, irinsu Windows ko Mac da dai sauransu. A cikin wannan babban manhaja ne ake da Jami’an Sadarwa watau Network Drivers, da kuma Katin Tsarin Sadarwa da ke cikin akwatin kwamfutar, mai suna Network Card. Abu na biyu kuma shine samuwar komatsen da ke sadar da kwamfutocin, a bayyane ko kuma ta wayan iska (Wireless).

Wadannan komatsen sun hada da wayoyin kebul irinsu Twisted Pair (IJ45), da Twisted Pair (IJ11), da Coaxial Cable da Fibre Optic Cable. Sai kuma na’urori irinsu Wireless Frequency Radio (Wi-Fi), da Routers, da Switches da kuma Satellite Dish da dai sauran komatse. Da wadannan ake sadar da bayanai tsakanin kwamfuta da kwamfuta, kai har ma da wayar salula da Talabijin da rediyo. Bayanan da ke fita daga wannan kwamfuta zuwa wancan na yin hakan ne ta hanyar wutar lantarki da ke bi tsakanin waya da waya ko tsakanin na’ura da wayar iska. Abin sai a hankali. Wadannan su ne karikitai na zahiri da mai karatu zai iya gani a yayin da kwamfuta ko wani na’uran sadarwa ke sadar da bayanai zuwa wata ko kuma ga masu kallo ko sauraro.

Nau’uka

Tsarin sadarwa daga kwamfuta zuwa wata kwamfutar ‘yar uwan ta, na daukan nau’i uku. Akwai tsarin sadarwa ta zahiri da ke shiga tsakanin kwamfuta da wata kwamfutar da ke cikin gida ko daki ko kuma ma’aikata daya, da ke bigire daya, ko da kuwa ba a hade ginin suke ba. Wannan tsarin shi ake kira Local Area Network (LAN), kuma yana da hanyoyin sadar da kwamfutoci iri biyu ne; hanyar amfani da wayoyi na zahiri, musamman wayoyin Twisted Pair (IJ45) ko Fire-optic Cables, da kuma Switch, musamman idan tsakanin wani gini ne da wani. Hanya ta biyu kuma it ace ta hanyar wayar iska, watau Wireless, wanda kuma ake iya yi ta amfani da na’urar Wireless Frequency (Wi-Fi), da sauran na’urori makamantan su. Wannan shine tsarin Local Area Network, ko kuma Gajeren Zangon Intanet, a Hausance. Nau’in sadarwa ta biyu kuma ita ce wacce ta fi wannan fadi; tsakanin gari da gari, ko jiha da jiha, ko kauye da wani kauyen. Wannan shi ake kira Wide Area Network, watau Faffadan Zangon Sadarwa. Galibin kamfanoni masu rassa a wasu wurare kamar jihohi ko birane, sun fi amfani da wannan tsari. Inda za a iya sadar da bayanai tsakanin dukkan rassan, ba tare da wata matsala ba. Wannan tsari shi galibinsa ta wayar iska ake yinsa, watau Wireless. A kan kuma yi amfani ne da na’urar sadar da kwamfuta na dogon zango, watau Router, don sadar da bayanai kala-kala a tsakanin zangunan ma’aikatar. Misali, idan cibiyar ma’aikata wacce ke wani gari, na da iyayen garke biyu; daya na sadarwan Intanet (Internet Server), dayan kuma na rumbun bayanai (Database Server), sai ayi amfani da na’urar Router da kuma tauraron dan Adam watau Mast, don banbance iyayen garken biyu. Wannan zai ba duk mai son shiga Intanet, da mai son amfani da bayanan da ke tsibe cikin uwar garken ma’aikatan daman yin hakan, ba tare da samun wata matsala ba. Sai nau’in sadarwa na uku, wanda ya fi kowanne fadi da ban mamaki, watau Intanet. Sadarwa ne tsakanin kwamfutoci da ke duniya gaba daya, ba ma wani bigire takaitacce ba. A tsarin Intanet, kwamfuta ce zata nemo bayanai daga wata kwamfutar da ke uwa duniya. Watakil shi kanshi mai nemo bayanan ma bai san inda uwar garken take ba, a a, adireshin kadai ya sani. Wannan hanyar sadarwa na yiwuwa ne ta hanyar wayar iska mafi girma, wanda ke samuwa ta hanyar tauraron dan Adam mai suna Earthlink a turance. Na tabbata mai karatu ya ma san wannan tsari tuni, don haka ba a bukatar tsawaita bayani a nan. Sai abu na gaba.

Tsarin Mikowa da Karban Bayanai

A kowane hali ya kasance, a kan tsamu bangare biyu ne wajen gudanar da wannan alaka ta mikawa da karban bayanai tsakanin kwamfutoci; a gari daya suke ko a garuruwa daban-daban; a jiha daya suke ko a jihohi daban-daban; a kasa daya suke ko a kasashe daban-daban, duk tsarin daya ne. Wannan bangaren shine bangaren da ke mika bayanan, wanda ake kira Host ko Server, ko Terminal, a turancin kwamfuta, ko kace Uwar Garke kawai ka huta. Wannan kwamfuta guda daya ce tinkwal, kuma aikinta shine mika bayanai da zaran wata kwamfuta ta bukaci tayi hakan, ta hanyar da ya dace. Ita wannan kwamfuta har wa yau, tana da manhajan da ke taimaka mata yin haka, ba wai kwamfuta ce irin kowace kwamfuta ba. A bangare daya kuma, sai wanda ke bukatar bayanan, wanda a turancin kwamfuta ake kira Client. Da zaran Client ta turo bukatun neman bayanai, sai Host ko Server ta duba dacewan hanyoyin da wannan bukata ya zo. Idan ingantacce ne, sai ta mika ta hanyar da aka biyo mata. Idan ba ingantacciyar bukata bace, ba ma zata iso gareta ba.

Kammalawa

Na tabbata har zuwa yanzu mai karatu na dai ji na ne kawai, ba tare da wata cikakkiyar fahimtar almaran da nake cusa masa a kwakwalwa ba. Kada ka damu, zuwa mako mai zuwa abubuwa zasu fara budo maka. Shi yasa nayi kandagarki a farkon makalar, don kada a zarge ni. A mako mai zuwa, zamu yi bayani ne kan ka’idar da kwamfutoci ke dashi wajen sadarwa a tsakaninsu. A nan ne kuma zamu san matakai ko masaukai guda bakwai da kowace kwamfuta ke da su, don sadarwa a tsakaninta da ‘yar uwanta. Wadannan matakai ko masaukai ne ke tattare da ka’idojin mika bayanai. Idan mai karatu bai sani ba, kwamfuta tafi kowane halitta tsaban kishi da bin ka’ida. Idan baka bi ka’idarta ba, to kai da samun abinda kake so har abada. Ba kamar mutum bane, wanda zaka yi ta masa magiya don yayi la’akari da uzurorinka. A duniyar kwamfuta, sai ka bushe a wurin. A biyo mu mako mai zuwa don samun karashen wannan makala. A karshe ina mika gaisuwata ga dukkan masu karatu. Ina nan tafe mako mai zuwa in Allah Ya yarda. A ci gaba da kasancewa tare damu!

Abdullahi Salihu Abubakar (Baban Sadiq)

Off Lagos Crescent, Anguwar Hausawa,

Garki II, Abuja. 08034592444

Fasaha2007@yahoo.com

http://fasahar-intanet.blogspot.com, http://babansadiq.blogspot.com

Wednesday, September 19, 2007

Dunkulallun Ka'idojin Mu'amala a Intanet (3)

Makon Jiya

Idan mai karatu na biye da mu makonni biyu da suka gabata, ya samu bayanai kan asali da wasu daga cikin dunkulallun ka’idojin mu’amala da zasu taimaka masa wajen gabatar da dukkan abinda yake son yi a Intanet. Hakan muka ce yana da matukar muhimmanci wajen samun ingantacciyar yanayin da mai lilo da tsallake-tsallake ke bukata. A makon da ya wuce mun kawo ka’idoji guda goma dunkulallu. A yau cikin yardan Ubangiji za mu kawo sauran ka’idoji sha daya da suka rage. Har wa yau, mun sanar da cewa wadannan ka’idoji dukulallu ba su kenan ba, kowa na iya kirkira, daidai fahimta da mahangar da yake dashi kan wannan fasaha. A yanzu zamu ci gaba:

Durkusa ma Wada, Ba Gajiyawa Bane

Sosai kuwa! Wannan ka’ida tana da muhimmanci wajen mu’amala da mutane a Majalisun Tattaunawa, watau Mailing Lists ko Discussion Group. Domin waje ne da kowa ke iya kawo fahimtarsa kan abinda ake tattaunawa ko ya faru. Kuma yadda dabi’ar dan Adam take, zai yi wahala a ce ga wani ra’ayi da dole ne kowa da kowa ya yarda dashi, sai in doka ce. Don haka zaka ji ana ta tafka muhawara, wanda hakan ke taimakawa wajen fitar da wasu nau’uka na ilimi da wani bai sani ba. Wannan tasa a galibin Majalisun Tattaunawa, musamman na Hausawa da ke Intanet, ba a cika hana muhawara ba, sai in akwai cin fuska da zage-zage a ciki. Banbance-banbancen ra’ayoyi ne ke kawo haka, kuma haka Allah Ya halicci mutane. Wannan tasa dole wasu lokuta ka saurara ma wasu ra’ayoyin ko da kuwa kana ganin ra’ayinka (in ma ka bayyana kenan) bai samu karbuwa ba. Domin yin hakan, baya nufin kana kan ra’ayin da yayi rinjaye kenan. A wasu lokuta ma shawarwari ne za a kawo, ana son wanda ya fi dacewa, sai kake ganin naka ne yafi, amma kuma aka dauki wanda kake ganin bai kai naka muhimmanci ba, sai ka hakura. Don me? Durkusa ma wada, har abada, ba gajiyawa bane.

In Ka Ki Ji, Ba Ka Ki Gani Ba

Wannan haka yake, kuma misalai kan haka na nan ko ina a Intanet, galibi a gidajen yanar sadarwa na wasu al’ummomi da al’adu ko akidu ko kuma tsarin rayuwarsu ta sha banban da naka. Gidajen yanar sadarwa masu tallata hajojin da suka sha banban da yanayin tunani da tsarin al’umma hatta wadanda suke ciki, zaka samu suna gargadin duk wanda ya shigo, ”a wannan gidan yanar sadarwa, kaza da kaza muke tallatawa, idan yayi maka, ka shigo, in kuwa ba ka bukata, ga hanyar ficewa nan”. Ka ga a nan, sun fita hakkinka. Wannan yafi shahara a gidajen yanar sadarwa na masu akidun “Ba Allah” (watau Atheists), da na masu tallata hajojin batsa da shashanci. Har wa yau, wasu lokuta kwamfutar ka zata sanar da kai cewa a wannan gidan yanar da ka shiga, akwai wasu abubuwa da zasu iya bata maka kwamfutar; ka amince in shigar da kai, ko ko zaka fice? Zata baka zabi; duk wanda ka dauka, shi zata zartar maka. Sauran bayanai kuma, kai ka jiyo, sautun mahaukaciya. Dole su sa wannan sanarwa a dokokin kasashen su, don ba kowa bane ke da mahanga da tunani irin nasu. A nan an sanar da kai cewa ga abinda zaka gani idan har ka shiga; kenan in baka so, sai kawai ka fice. Amma idan ka ki ji, to fa ka sani, ba ka ki gani ba.

Gaskiya Kujera Ce…

Wannan a fili yake. Idan gidan yanar sadarwa kake dashi, kayi mu’amala da mutane da gaskiya, musamman a wannan duniyar da karya da zamba ne ke da tasiri, jama zasu kaunace ka, su ci gaba da mu’amala da kai. Amma da zaran sun nemi gaskiyarka sun rasa, sai ka ga wayam, sunan wani mawaki. Haka ko Majalisun Tattaunawa, idan ka fadi gaskiya aka ki sauraranka, share. Muddin ana raye, in dai gaskiyar ake nema, to sai an dawo mata. Don me? Kujera ce, duk inda aka je aka dawo, za a same ta. Ba ta bin kowa, sai dai a bi ta.

Zama Lafiya, Ya Fi Zama Dan Sarki

Wa ke Magana kuwa! Ai ka zauna lafiya shi yafi a tara maka dukkan arzikin da ke duniyan nan, ba ma kudin da ke ciki kadai ba. Idan kana Majalisar Tattunawa, ka lazimci bakinka, muddin abinda zaka fada bai da muhimmanci. Amma in har yana da muhimmanci, ko da wasu basu so, ka iya fada. Illa dai hakan ya danganta da yanayin da ka fadi maganar ne. Amma idan mutum zai ta aiko da dukkan abinda kawai yaji zuciyar sa ta raya masa ne, to fa zai ga ko ji abinda baya son gani ko ji. Son zuciya, in ji Malam Bahaushe, bacin zuciya. Wannan tasa wasu ke yin shiru a Majalisun Tattaunawa, kai kace basu nan. A a, kawai abin fadi ne bai zo ba. Ko kuma munasabar Magana ne bai zo musu ba. Sai kawai su lake a bakin garka suna karanta sakonnin da ake aikowa. Wannan shi ake kira Lurking, a turancin Intanet. Don me? Zama lafiya, yafi zama dan Sarki.

Idan An Ciza, A Rinka Hurawa

Sosai kuwa, sai al’amura su tafi daidai. Wannan ka’ida na da muhimmanci wajen tarbiyya a Majlisun Tattaunawa. Galibin lokuta, yin sassauci shi ke sa a dade ana amfana da juna, ko kuma amfanuwa da wata hanya ta ci gaba. Idan jayayya tai yawa ko ta tsawaita, galibi takan haddasa gaba a tsakanin masu yi. Haka idan tsanantawa tai yawa wajen lura da dokoki, sai a samu kosawa wajen mabiya. Wannan tasa a wasu Majalisun Tattaunawa zaka samu ana rangwame wajen shigar da gaishe-gaishe da aiko da sakonnin neman aiki, da na zanen suna da daurin aure, wadanda watakil sun sha banban da manufar Majalisar. Ana haka ne, don jawo mutane a jika. Idan an ciza, to fa a rinka hurawa.

Taka-tsantsan, Ya Fi Bundun-bundun

Ai ko a rayuwar yau da kullum haka abin yake. Ko da kana da manufa wajen abinda kake son yi, kuma ka samu abinda kake so, to fa taka tsantsan na da muhimmanci, don daukan abinda kake son daukawa. Kada ka dauki abinda ba shi kake bukata ba, saboda gaugawa. Intanet wata duniya ce mai kama da kantin alawa; idan ka zama yaro wajen daukan irin alawar da kake so don ruwan ido, sai ka rude, ka dauki mara zaki, don yawan kyale-kyalen bawonta. Taka-tsantsan, ya fi bundun-bundun.

Kowa da Abokin Burminsa

A Intanet kowa da abokin burminsa; Jamila na tare ne da Jamilu; Danjuma na tare ne da Danjummai; Salihu na tare da Salaha; Doma na tare da Awai. Don me? Abokin biri, idan ka bi duddugi, zaka samu kare ne. Wannan na nufin kowa ya san inda zai samu mutanensa; wadanda dabi’arsa ko tunaninsa suka yi daidai. Wannan shine galibin abinda yafi shahara a Intanet, musamman ga wadanda suka saba shiga yau da kullum. Hatta a Majalisun Tattaunawa, inda ake da jama’a daya, Hausawa kuma Musulmai, a misali, zaka samu a tsakaninsu ma kowa da abokinsa, ko abokiyarsa. Wani baya karanta sakon kowa sai na wane. Wani baya goyon bayan rubutun kowa sai na wane ko wance. Wani kuma baya Magana, sai an taba wane ko wance. Kowa dai da mutanensa. Idan ka fahimci wannan, to ba abinda zai bata maka rai. Don daman a rayuwa Allah bai yi mutane su zama daya ba; kowa da abinda yake so ko sha’awa. Sai hali yai daidai ake abota.

Gyara Kayanka, Ba Ya Zama Sauke Mu Raba

Idan aka maka gyara kan abinda ka fada a Majlisun Tattaunawa misali, ka karba, kada ka bi son zuciyarka wajen ki, ko kuma ka daga hanci. Ko wani ne ya cutar da kai, aka taru wajen baka hakuri, to ka hakura. Kada ka dauka an yi haka ne don raunata muhimmancin ka ko na tunani ko ra’ayinka. A a, gyara kayanka ne, wanda kuma ba ya taba zama sauke mu raba.

In Baka Gayyaci Kowa Ba, Baka Ganin Kowa

Wannan yafi shahara a Wasikar Hanyar Sadarwa, watau Imel. Idan ka bude akwatin wasikar Imel, dole ka sanar da abokanai da ‘yan uwa da kake son ku rinka karban wasiku a tsakaninku. Idan ba haka ba, ba zaka samu wasikar kowa a jakar Imel dinka ba, sam. In kuwa ka samu, to dayan biyu; ko dai wanda masu manhajar Imel din da ka bude ne suka aiko maka don yi maka “barka da shigowa”, ko kuma sakonnin bogi ne, watau Spam. Haka idan gidan yanar sadarwa kake dashi, kana bukatar ka rinka tallata gidan, ta hanyar sanar da abokan hulda, ko ka aika ma gidajen yanar sadarwa masu manhajar Matambayi Ba Ya Bata (Search Engine), irinsu Google, Yahoo, Altavista, Websearch da sauransu. Su zasu sa “dan aikensu” watau Robot, ya shiga gidan yanar don taskance irin kalmomin da ke ciki, yana zubawa a Uwayen Garken su. Da zaran masu neman bayanai sun yi amfani da kalmomi masu munasaba da wannan, sai su samo ki. In kuwa ba haka ba, to ba ka ganin kowa.

Mai Hakuri Yakan Dafa Dutse

Idan kana da hakuri wajen neman abinda kake nema, ko ba dade ko ba jima, zaka samu abinda kake so. Abinda ake bukata shine ka rike ka’idojinka a matsayin fitila. Wannan zai kai ka ga nasara. Idan ilimi kake nema, duk wahalarsa, muddin ka lazimci ka’idojin da ke da munasaba da wannan ilimi, ba abinda zai hana ka samun sa. Duk abinda kake koyo, zaka iya kwarewa a kai. Duk abinda kake nema, indai yana nan, ka ci gaba da nema. Zaka samu wataran. Idan littafi kake son rubutawa, duk zaka samu bayanai. Idan wani fasaha kake son koyo, duk zaka samu mabudai da hanyoyin cin nasara. Abinda kake bukata shine ka san abinda kake nema, da ka’idojin da ke tattare da shi, kada ka damu da tsawon lokacin da zai dauke ka. Domin idan zaka yi mu’amala da duk abinda ya shafi kwamfuta da Intanet, to fa kana bukatar hakuri da jajircewa. Su ne manyan fitilu masu haskaka maka hanya. Da su, sai ka dafa dutsenka, har ka shanye romonsa.

Kowace Ka’ida Da Kaidinta

Wannan ita ce ka’ida ta karshe, kuma ita ke nuna mana cewa duk wata ka’ida da dan Adam ya kawo maka ko ya sanya ma kansa, to fa tana da kaidinta. Wannan kaidi shi ke tsawaita amfaninta, da kuma nuna cewa idan al’amura suka cakude, kana ganin cewa amfanin ka’idar da kake kai ya zo karshe, sai a ce maka ga mafita karkashin wannan ka’ida. Dukkan ka’idojin da muka kawo a sama suna da kaidin da ke kayyadesu da wani yanayi ko lokaci ko muhalli. Idan ba haka ba, sai hikimar da ke tattare da ka’idar ta bace. Da aka ce kada mu ci mushe a musulunci, sai aka kayyade wannan hani da lokacin tsanani ko rashin abinci. Domin tsare ran dan Adam da lafiyar sa, shi yafi. Don sai kana da rai sannan za a yi tunanin dora maka wata doka. Haka sauran ka’idoji suke. Misali, muka ce Ko da me kazo an fi ka; sai kuma muka kayyade wannan ka’ida da cewa kogi ba ya kin dadi. Don kada ka dauka, tunda an ce duk abinda kaje dashi na ilii da fasaha, ai wani ya riga ni, don haka na fasa. A a, kogi ba ya kin dadi. Da dai sauran kaidin da aka sa ma sauran ka’idoji da mai karatu zai ci karo dasu.

Kammalawa

A nan zamu dakata sai wani mako. Ina fatan masu karatu sun samu hanya guda wajen kiyasta manufa ko dalilan da zasu taimaka musu wajen mu’amala da wannan fasaha. Duk abinda ba a fahimta ba a rubuto. Zuwa mako mai zuwa kuma zamu juya akala zuwa wani bangaren don dada fahimtar wannan fasaha mai tasiri. Ina kuma mika sakon gaisuwa ta musamman da shigowar mu wannan wata mai alfarma na Ramadana, Allah Ya karbi dukkan ayyukan mu gaba daya, amin. Sai mako mai zuwa.

Abdullahi Salihu Abubakar (Baban Sadiq)

Off Lagos Crescent, Anguwar Hausawa

Garki II, Abuja.

080 34592444 fasaha2007@yahoo.com

http://fasahar-intanet.blogspot.com